"Əsli və Kərəm" operası

XXəsrin əvvəllərində Azərbaycanda dahi Üzeyir Hacıbəyli tərəfindən meydana gəlmiş orijinal opera janrı muğam operasıdır. "Leyli və Məcnun" bu janrın ilk nümunəsidir. Ü.Hacıbəylinin 5 muğam operasından 4-cüsü də  "Əsli və Kərəm" operasıdır. 

Mart ayının 17-də yəni Novruzun sonuncu çərşənbəsində mən bu operanı izlədim. Həmin günü səhər saat 10-dan Axundov kitabxanasında dərs oxudum və onsuz daha gec idi deyə operaya getdim. Yaxşı ki, də getdim. Heyif ki, həmin opera universitet proqramlarında yoxdu və keçirilmir. Əsası "Əsli və Kərəm" dastanına dayaqlanan operada  Üzeyir Hacıbəyli yenə də təbii ki, muğamlardan eyni zamanda xalq mahnı və rəqslərindən istifadə etmişdir. 

«ƏSLİ və KƏRƏM» operasının qısa məzmunu

BİRİNCİ PƏRDƏ

BİRİNCİ ŞƏKİL

İsfahan padşahının xəzinədarı keşişin qızı, yuxuda gördüyü oğlanın həsrətindədir. Qızının aşiq olmasından xoşlanmayan keşiş onu məzəmmət edir. Səyahətə çıxmış şahzadə Əhməd Mirzə, dostu Sofı ilə buraya gəlir. Şahzadə yuxuda gördüyü qızı axtarır vo qəlbi onun eşqilə çırpınır. Keşiş onları böyük hörmətlə qarşılayır. Bir az sonra hər iki sevgili bir-birilə görüşürlər. Qız şahzədədən Kərəm etməsini xahiş edir. Beləliklə oğlanın adı Kərəm, qızın adı isə Əsli olaraq qalır. Atasının səsini eşidən Əsli bağçanı tərk edir.

Şahzadənin ardınca gələn qoca keşiş işi duyur və Şahzadəni yola salandan sonra qızının Kərəmin ardınca həsrətlə oxuduğunu eşidincə, ona acıqlanır.

İKİNCİ ŞƏKİL

İsfahan padşahı oğlu Kərəmdən nə səbəbə ahu-zar etdiyini xəbər alır.

Kərəm yuxuda gördüyü və aşiq olduğu qızın, xəzinədar keşişin qızı olduğunu atasına bildirir.

Keşiş bu izdivaca razı deyil, ona görə də qocalığını bəhanə edərək vəzifəsindən istefa verir. Şah bu şərtlə istefanı qəbul edir ki, keşiş qızını Şahzadəyə versin. Keşiş qəti etiraz edir və bu izdivacın mümkün olmayacağını bildirir.

Şahın hədə-qorxusundan sonra keşiş razılıq verir. Lakin toya kimi beş ay möhlət istəyir və beləliklə başqa bir ölkəyə qaçmağı qərara alır.

ÜÇÜNCÜ ŞƏKİL

Beş ay möhlət vaxtı keçmişdir. Şah, oğlu Korəm və əyanlar keşişin evinə gəlirlər. Lakin keşiş onlan qarşılamır, hamı təəccüblənir. Məlum olur ki, Keşiş qızı Əsli iiə çoxdan köçüb getmişdir. Kərəm yarını axtarmaq üçün Şahdan icazə istəyir. Əyanların təkidilə Şah razı olur. Kərəm atası ilə vidalaşdıqdan sonra, dostu Sofı ilə birlikdə yarını  axtarmaq üçün uzaq səfərə hazırlaşır.

İKİNCİ PƏRDƏ
 DÖRDÜNCÜ ŞƏKİL

Uzun müddət şəhərləri, kəndləri gəzib dolaşan Kərəm yollardan, dağlardan, qayalardan, gül və ağaclardan yarırını soraqlayır.

Yoldan ötənlər keşişin Hələb şəhərinə getdiyini ona xəbər verirter.

Oç yol ayrıcında qalan Kərəm , hansı yoldan getməli olduğunu bilmir. Qoca Şeyx Hələbin yolunu Kərəmə Sofıyə göstərir.

BEŞİNCİ ŞƏKİL

Hələb şəhərinin meydançalarının birində axşamçağı suya gələn qızlar çeşmə baştnda oturub oxuyurlar. Kərəm Sofi ilə buraya gəlir. O qızlardan Əslini xəbər alır. Qızıardan biri keşişin yaşadığı evi onlara göstərir. Kərəm sevgilisini səsləyir. Kərəmin səsini eşidən Əsli eyvanda görünür. Bu zaman evə qayıdan keşiş Kərəmi tanıyır. Yalandan haray salıb köməyə çağırır: "Ay-haray, evimə oğru girib". Kərəmi ve Sofıni həbs edib aparırlar.

ALTINCI ŞƏKİL

Hələbb paşasınm sarayında işrət zamanı, bir dəstə adam buraya gəlib, Kərəmin zindandan azad olunmasını xahiş edirlər.

Paşanın əmrilə Kərəmi ve Sofini buraya gətirirlər. Kərəmin İsfahan padşahının oğlu olduğunu bilen və onun Əsliyə olan sevgisindən xəberdar olan Paşa əmr edir ki, keşişi qızı ilə saraya getirsiniər. Paşa çox tekid edir, lakin keşiş bu izdivaca qəti razılıq vermir, ölümlə hədələnən keşiş nehayət məcburi razı olur:

"Razıyam hərgah onlar haqq aşiqləridirlərsə, bu dünyada kam almasınlar". - deyərək sarayı tərk edir.

Kərəm ve Əsli eşq alovu içərisində yanırlar.