Sir Arthur Ignatius Conan Doyle : The Hound of Baskervilles

Şotlandiya əsilli, ekizlər bürcü ( heyif ki, oxatan bürcü deyil), məşhur Şerlok Holms obrazının yaradıcısı  Artur Konan Doyl 1859-cu ildə paytaxt Edinburqda anadan olub. 

İlk təhsilini 9 yaşında ikən Meri Hell Katolik məktəbində alır. 1875-ci ildə xristianlıqdan imtina edir və aqnostik olur. Bilməyənnlər üçün aqnostisizm -  tanrıların varlığının və ya yoxluğunun bilinə bilməyəcəyini nəzərdə tutan elm, fəlsəfi cərəyandır. XIX əsrin ikinci yarısında formalaşıb. Bu cərəyanın tərəfdarlarına aqnostik deyilir.

Gustave Flaubert : "Madame Bovary"

Qustav Floberin adını onun əsəri əsasında yazılmış Musorqskinin eyniadlı operası olan  "Salambo"  əsərindən sonra eşitmişdim. 

Oxuduğum əsəri məni çox məyus etdiyin görə dünya ədəbiyyatında realist axının nümayəndələrindən biri hesab olunsa da nə onun haqqında, nə də yaradıcılığı haqqında yazmağa həvəsim yoxdu. 

Birbaşa əsər haqqında öz fikirlərimi yazıb kifayətlənməyi düşünürəm. 

Genlərimdə Şərq qadını ruhunu daşıdığımdan və  azərbaycanlı nöqteyi nəzərimdən yanaşsam mənə görə ən mənəviyyatsız əsərlərdən biridir. İnsan ürəyində xoşbəxt deyilsə ona  xoşbəxtliyi başqaları gətirə bilməz, eləcə də o kimisə xoşbəxt edə bilməz. Üstəlik  həyat yoldaşı  ( məncə əslində Şarl elə ancaq onun nazıyla oynayırdı) onu xoşbəxt etmir deyə onu  Leonla, Rodofla aldatmalı deyildi. Həyatdakı xoşbəxtliyi başqalarında axtarmaq da mənasızdır. 

Çingiz Aytmatov : "Əlvida, Gülsarı!"

Mənimlə eyni gündə doğulan, Qırğızıstanın, bütün Türk dünyasının, eləcə də ümumən dünya ədəbiyyatının ən dəyərli, qiymətli yazıçılarından olan Çingiz Aytmatov 1928-ci ildə anadan olub. Atası dövrünün görkəmli hökümət adamlarından biri idi. Lakin  Stalin hakimiyyətdə olduğu bir vaxtda, yəni 1937-ci ildə tutulmuşdu, 1938-ci ildə isə öldürülmüşdü. Əslən tatar qızı olan anası isə aktrisa idi. Çingiz Aytmatovun adı Böyük Monqol imperiyasının qurucusu Çingiz xana görə qoyulmuşdu. Təhsilini əvvəlcə baytar həkim kimi almışdı.

Beauty and The Beast (19.03.2017)

Disney qızlarından ən çox Belle olmaq isteyirdim. Uşaq vaxtı da, indi də. Cizgi filmi məndən 1 yaş böyükdü. 1991-ci ildə çəkilib. Filmi isə bu il çəkildi. Mart tətilində getmişdik. Cizgi filminin hər səhnəsini əzbər bilirəm, elə mahnılarını da. Filmdə dəyişikliklər var idi. Aktyor seçimi baxımından ümumən uğursuz idi, bircə Gaston və hər zaman onun yanında olan ton-ton oğlan xoşuma gəldi.

"Hər yerdə gözəllik"

Gözəlliyi hər kəs görə bilmir, mən onu görməyi anadan öyrənmişəm, Zövqlərimiz ümumən fərqlidi amma onun gözəl bildiklərini bilməyim  mənim öz gözəlliklərimi tapmağıma səbəb olub. 

Bir də hər kəs  gördüyü , ya da görmək istədiyi gözəllikləri rəsmdə canlandıra bilmir. Bunu baxacaranlar xüsusi insanlardı. Heyif ki, mənim elə bir qabliyyətim yoxdu. Emalatxanaya sahib olmaq istərdim, özümün, gözlə görünən, toxuna bildiyim rəng dünyamın olmasını da. Rəssam emalatxanalarının səliqəsizliyində bizim bilmədiyimiz, görmədiyimiz nizam müləq ki, var. Elə o rənglərin ahəngində də. 

Gabriel García Márquez - El coronel no tiene quien le escriba (1957)

Heç şübhəsiz Markes  günümüzün ədəbiyyatında ən çox bəyənilən və sevilən yazıçılarından biridir. Mahir Qarayevin qələmi ilə desək, "Daimiməchul Sabahın adından hökm vermək səlahiyyətini daimicavabdeh Zamanın öz ixtiyarına buraxıb Bu günün bəlli bir faktını xatırladası olsaq, etiraf etməliyik ki, əsərləri XX əsrin ikinci yarısından etibarən pərvəriş tapmış sənətkarlar içərisində  Latın Amerikasının Qabriel Qarsia Markes səviyyəsində hərtərəfli maraq doğuran ikinci bir yazıçısı yoxdur.". 

Birinci dünya müharibəsi artıq 9 il bitəndən sonra Markes dünyaya gəlmişdi. 1927-ci ildə 6 mart tarixində, bizdən xeyli uzaqda, okeanın o tayında, başqa materikdə - Cənubi Amerikada, Kolumbiya adlanan ölkədə. Yaşadığı ölkədə adının daha qısa və şirinləşdirilmiş versiyaları olan  Gabo və ya Gabito adı ilə tanınırdı. Amma mən şəkillərdə gördüyüm o cüssəli adamın Gabo çağılmasının tərəfdarı olmazdım. 

Hacı Xanməmmədovun Yubileyi (21.02.2017)

Uzun müddət idi ki, anayla heç bir konsertə getməmişdim. Həm də tarın səsini çoxdandı eşitmirdim. 

Fevralın 21-də M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında tanınmış bəstəkar, Xalq Artisti Hacı Xanməmmədovun xatirəsinə həsr olunmuş tədbir keçirildi.

İsfar Sarabski ilə görüş (12.01.2017)

"İsfar" fars dilindən tərcümədə işıldama, parıltı, digər versiyaya görə bir şeyi açma, aşkar etmə göstərmə, daha bir veriyaya görə  isə bir şeyin nəticəsində meydana çıxma mənasını verir. Gördüyünüz şəkli də 1985-ci ildə çapdan çıxan və anamın bibisi Mənzərə müəllimə tərəfindən alınan (bizim evə necə gəlib çıxıb, orasın bilmirəm) Azərbaycan Klassik Ədəbiyyatını oxumaq üçün "Ərəb və fars sözləri" lüğəti kitabından çəkmişəm. 

"Nazirin xanımı" (Branislav Nuşiç) 12.02.2017

Serb yazıçısı və dramaturqu Branislav Nuşiç 1864-cü ildə 20 oktyabrda Belqradda  tacir ailəsində anadan olub. Əsl adı Alkiviad Nuşa olub. Gimnaziyanı bitirdikdən sonra Gratsda universitetə daxil olur, daha sonra Belqrad universitetində hüquq təhsili alır. İlk komediyası “Xalq deputatı”nı 1883-cü ildə nəşr etdirir. Nuşiç 1885-ci ildə baş verən serb-bolqar müharibəsinin iştirakçısı da olub və orda baş verən hadisələri özünün «Рассказах капрала»  adlı əsərində əks etdirib.  

50 ildən artıq bir dövrü əhatə edən yaradıcılığı ilə yazıçı bir sıra satirik komediyalar yazmış, bununla yuqoslav dramaturgiyası və tarixində çox böyük rol oynamışdır. 

"Cavid haqqında xatirələr"

"Xan" nəşriyyatı "Xatirə Ədəbiyyatı" layihəsi çərçivəsində bizim bir çox görkəmli ziyalılarımızın silsilə şəkildə xatirələrinin yayımına başlayıb.

 Bu silsilənin bir çox kitabları çap olunub. Wish listim-də bu kitabların hamısını almaq var. Xüsusilə də Ceyhun Hacıbəyli haqqında olan kitabı. 

"Cavid haqqında xatirələr" kitabı isə iki hissədən ibarətdir. 

Kitabın birinci hissəsində Mişkinaz xanım Cavidlə olan xatirələrini oxuya bilərsiz.  

Mişkinaz  Hüseyn Cavidin bacısı ilə rəfiqə idi. Mişkinazla Cavidin evlənməsinə də o vasitəçi olmuşdu. Hər nə qədər ilk dəfə Hüseyn Mişkinazı görəndə bir o qədər bəyənməsə də ikinci dəfə artıq görəndə razılığını vermişdi. 1918-ci ildə ailə qururlar. Cavidi Bakıya müəllimlik üçün göndərəndə onlar burada kiçik bir  evdə yaşamağa başlayırlar. 

Cavid Əfəndinin 1921-ci il 23 avqustunda doğulmuş qızı Tumrus (Tomris) ongünlük körpəykən vəfat edir. 

Abbas Mirzə Şərifzadəylə yaxından dost olublar. 

Cavidi Azərbaycandan kənar qonşu ölkələrdə də sevilirdi. İbrahim Əbilov Cavidə deyirmiş ki, mən Türkiyədə olandan Mustafa Kamal "İblis"i tamaşaya qoydurar və deyərdi : "Ordakı Elxan mənəm".

Oxuduqca onların arasındakı sevginin sərhədsiz olduğunun fərqinə vardım.

Cavidi götürməyə gecə saat 11-də gəlmişdilər. Gecə yarısından səhər 7-yə kimi evi ələk-vələk etmişdilər. 

Mişkinaz xanımın ürəyində qalan nisgillərdən biri  həmin gecə Cavidə özünün qəhvə bişirməməsi idi. 

Həmin gecə Cavidin iki böyük çemodan əlyazmaları, kitablarını götürürlər. Bəzi əsərlər Cavidin evindəki yemək stolunun gözündə qalmışdı. İndi də Cavidin ev muzeyində o stol qalır.  

Ailənin ən ağrılı günləri də məhz Cavid tutulandan sonra başlayır. 1937-ci il sentyabrın 28-də bapbalaca, bir göz otaqlı -  Sovet küçəsi, ev 92-yə köçürülürlər. 

1939-cu il iyulun 2-də görüşdülər. 1939-cu ilin iyulun 4-nə kimi yəni Cavidi vətəndən sürgün edənə kimi Mişkinaz xanım onunla bir neçə dəfə görüşmək imkanı əldə etmişdi.  Mişkinaz xanım xatirələrində o görüşlərini bütün detallarıyla təsvir edir. Oxuyanda təsirlənməmək mümkün deyil. Cavid tutulanda tanıdığı kişilərin nakişi olduğunun da şahidi oldu. 

1941-ci ildə müharibə başlayır, nəslin bir neçə nümayəndəsi - Mişkinaz xanımın  qardaşı, noyabr ayında oğlu Ərtoğrol , Cavidin böyük qardaşının oğlu müharibəyə yollanırlar. 1941-ci ildə Cavidin yazdığı  sonuncu məktubu 1942-ci ildə alırlar. Ondan sonra Caviddən heç bir məlumat olmur. 

Ərtoğrol "xalq düşməni"nin oğlu olduğu üçün ona müharibədə ən ağır işləri tapşırırlar, vəziyyəti ağırlaşır,  sətəlcəm olur, Tiflisdə hospitala gətirirlir, Mişkinaz xanım çətinliklə onun yanına gedib çıxa bilir.

Ərtoğrol Pedaqoji İnstitutunun Ədəbiyyat fakültəsini əla qiymətlərlə bitirmişdi, əsgər gedəndə konservatoriyanın ikinci kursundaydı. "Şeyx Sənan" operası üzərində işləyirdi. 

Ərtoğrol anasıyla görüşdən iki ay sonra , 1943-cü il oktyabrın 14-də rəhmətə gedir. Mişkinaz xanımın anasının qohumu Əziz Şərif Ərtoğrolun Tiflindən Naxçıvana gətirilməsinə nail olur. 

Mişkinaz xanım bir çoxları kimi həyat yoldaşına "xalq düşməni" deyib boşanmadı, o, ömrünün sonuna kimi Cavidin olaraq da qaldı. 

Kitabın ikinci hissəsi Azər Turanın Cavidin qızı Turan Cavidlə 9 yavar 2004-cü ildə etdiyi söhbətlərin əsasında hazırlanıb.

Turan Cavid sözlərinin atasının kitabları içərisində Əbdülhəq Hamidin pyesləri, Tofiq Fikrətin "Rababi-şikəstə"si, Sabirin "Hop-hopnaməsi", Xalid Ziyanın "Nəmidə"si, Əhməd Hikmətin "Xaristan"ı, Defonun "Robinzon Kruzo"su, Hamidin "Zeynəb", Məqbər" əsərləri , Hüqonun "Səfillər", Düşenin "Tamilla"sı  varmış.

Cavid əfəndinin İstanbulla bağlı bildiyi yalnız bir xatirəsini belə imiş : 

Cavid bir dəfə dərsə gedərkən evdən tələsik çıxır, köynəyinin düyməsini tərs bağlayır. Bunu görən Rza Tevfiq Cavidə "indi bildim ki, əsl şairsən" deyibmiş. 

Cavid Əfəndi qızılgülü çox sevirdi, bunu ev muzeyində olanda da görəcəksiz. Əbəs yerə demirəm. 

Cavid Turana "nənəsim" deyərmiş, 

Cavid uzağı yaxşı görmürdü, 926-cı ildəMaarif Komissarlığı onu Almaniyaya gözləri üçün müalicəyə göndəribmiş, 3 ay orada qalır. 

Cavid anası Ümmi Leyla xanımı çox istəyirmiş, hətta qızına  da anasının adını vermək istəyibmiş, lakin üç gün düşünəndən sonra Turan adını qoyur. 

Qohumların, yaxınların yeni dünyaya gələn uşaqlardan bir çoxuna Cavid ad veribmiş. Əhməd bəy Pepinovanın qızı Sevda Pepinova da onlardan biridi , hansı ki, elə o ilk Sevdadı. 

Abbas Mirzə Şərifzadənin oğlanları isə Cavidin qəhrəmanlarının adlarını daşıyırlar : Ərtoğrul və Qaratay. 

Turan xanım Cavid Müşfiqin "Yenə o bağ olaydı" şeirinin də əslində Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər xanıma yox, Ənvər Məmmədxanlının bacısı Arifəyə ünvanlandığını da qeyd edib və hətta o hadisələri ətraflı şəkildə şərh edir. 

Cavidin "Xəyyam" əsərinin bu gün bizə məlum olması Turan Cavid sayəsindədir. Belə ki, İrəvanda Əli Şahsabahlı adlı bir aktyordan iki min manata o əsəri alıbmış. 

Atası Turan Cavidi həkim görmək istəyirdi. Əslində məktəbi bitirəndən sonra  birinci il tibb universitetinə sənədlərini versə də onu qəbul etmirlər, lakin ikinci il qəbul olur amma o, özü həkim olmaqdan imtina edir, teatrşünas olur,  elmi dissertasiyanı müdafiə edə bilmir, atası "xalq düşməni" adı aldığı üçün, lakin bütün ömrünü özünün də dediyi kimi çox daha dəyərli işə, Cavidin irsinin bərpasına sərf edir. 

Turan Cavidin oxuyub unuda bilmədiyi kitab Suat Dərvişin "Heç biri" romanıdır. 

Ən ağrılı məqam isə o ailədən  heç kimin yadigar qalmamasıdı. Hər kəsə məlumdur ki, evin son beşiyi Turan xanım da ailə qurmadı.

Kitabın sonuncu diaqloyu isə belədi : 

-Milliyyətçi kimi tanınırsız...

-Milli qeyrəti olmayan adamların mənim üçün heyvandan fərqi yoxdur.

-Daha çox kimə ehtiyac duyursuz?

-Ərtoğrola.

P.S. Mən Hüseyn Cavidin ev muzeyinə Ərtoğrol Cavidə görə getmişdim. Bakalavrda diplom işi kimi onun əsərlərindən yazmaq istəyirdim. Bu istəyim baş tutmadı amma mənim o evdə olduğum zamanda aldığım xoş təəsssürat, dinlədiyim xatirələr, görüklərim bir ömür boyu yaddaşımda silinməaz olaraq qalacaq. 

Zamanınızı ayırıb bu kitabı mütləq oxuyun. 

"Leyli və Məcnun" operası

 Həmişə öyrəşdiyiniz kimi bu dəfə sizə operanın məzmunu haqqında yazmayacam. Əslində bu opera haqqında çox maraqlı faktlar var. Bir daha bu operaya getmiş olsam sizə onda bu opera haqqında yazacam amma mən dünən saat 11-dən dünyayla savaşdayam, ona görə indi sizə maraqlı bir esse təqdim edəcəm. Dəqiq xatırlamıram amma mən bu esseni azı 6 il əvvəl oxumuşdum. 

Esseni sona qədər oxusanız niyə məhz bu mövzuda bu esseni yazdığım sizə aydın olacaq. 

Dünənki operanın Leylisi Gülyaz Məmmədova, Məcnunu Elnur Zeynalov idi.